KOPP-blog: de kapitein op het schip

STEL JE VOOR DAT JE IN HET KRAAIENNEST VAN EEN SCHIP STAAT.
Je weet wel, dat mandje bovenaan de mast voor de uitkijk. Jij hebt het overzicht en je ziet de ijsbergen dichterbij komen. De spanning loopt op. Het onheil nadert langzaam maar zeker en er is niets dat je kunt doen. Je bent lang geleden al gestopt met waarschuwen; er werd toch niet naar je geluisterd. Sterker nog, je kreeg te horen dat je je mond moest houden. Dus nu sta je daar, je keel dichtgeschroefd van het niet-spreken en de ontzetting in je ogen. Je bent ervan overtuigd dat jij verantwoordelijk bent voor deze naderende ramp. Jij voorziet hem immers? Jij doet immers niks om hem te stoppen?

Dit was ongeveer mijn kinderlijke realiteit. Het gezin met een ouder met psychische problemen, het KOPP-schip, vaart met een slecht functionerend kapiteinsteam. Misschien vaart het op ramkoers, misschien gaat alles net goed, maar er zal veel stress aanwezig zijn op een schip waar één van de twee kapiteins niet functioneert. De tweede kapitein, als die al aanwezig is, heeft vaak meer oog voor de problemen van de eerste dan voor de koers van het schip. Ik stond in het kraaiennest, ik zag het schip recht op de ijsberg afgaan en ik wist dat mijn commentaar niet gewaardeerd werd.

Niet ieder bemanningslid heeft dezelfde rol. Misschien was jij als kind op jouw KOPP-schip wel eerste stuurman. Dan werd je geacht de bevelen van de kapitein(s) op te volgen, maar die kwamen niet of ze waren zo chaotisch dat je zelf de regels maar bent gaan bepalen. Of je was de dekknecht die zich dag en nacht afbeulde om alle klusjes te doen, brandjes te blussen, iedereen tevreden te houden (en vooral de kapitein, zodat het niet nóg erger werd). Misschien was je zelfs wel de scheepsnar die zorgde dat iedereen het gevaar kon vergeten omdat jij altijd de aandacht afleidde als het spannend werd. Het kan ook zijn dat jij het ketelbinkie was, degene die alle negativiteit kanaliseerde door zich voortdurend te laten afsnauwen en wegschoppen. Hoe dan ook, waarschijnlijk voelde je je verantwoordelijk voor de koers van het schip. Waarom? Omdat de ene kapitein zijn of haar verantwoordelijkheid niet nam, of kon nemen, en de andere afwezig was, of het gemis van de ene niet kon compenseren. De verantwoordelijkheid bleef in het midden liggen, wachtend op een eigenaar.

Daar blijven we even stilstaan. Stel je eens voor hoe die verantwoordelijkheid daar ligt te schrapen en te knetteren, midden op het dek. Een kwestie van levensbelang. Als niemand hem nú pakt en aan het roer gaat staan, loopt het schip over een kwartier aan de grond. Iedereen voelt de urgentie en wie de schoen past, trekke hem aan…

Een kind in een KOPP-situatie, hoe klein ook, past die schoen. Want als hij (M/V) gelooft dat hij invloed heeft op de situatie, hoeft hij de wanhoop en de ontzetting niet zo te voelen. Dan kan hij zich richten op al die mogelijke oplossingen, en als het allemaal niet lukt, heeft hij niet genoeg zijn best gedaan en moet hij het de volgende keer gewoon nóg beter doen. Het is helpend voor een kind in nood om dat zo te beleven. Dus voelt hij zich verantwoordelijk. Voor álles. Het kind is nog klein, snapt de finesses nog niet. Voor het kind is de realiteit óf: ik hoef niet aan het roer te staan want dat doen papa en mama, óf: niemand staat aan het roer dus ik moet het doen, anders gaan we dood. Tussenopties zijn te ingewikkeld voor dat nog maar amper ontwikkelende breintje.

Eenmaal volwassen geworden heeft dat kind er meestal geen weet meer van hoe die verantwoordelijkheid destijds een niet te negeren appel op hem deed. Maar dat schrapen en knetteren herkent hij, vaak onbewust, op kilometers afstand en het is een Pavlov-reactie geworden. Ligt er ergens een onbeheerde verantwoordelijkheid? De KOPP’er pakt hem. Zoals de alcoholist zijn biertje niet kan laten staan en de gokverslaafde een munt in de automaat móét doen. Is er ergens een schip met een slecht functionerende kapitein? Reken maar dat wij KOPP’ers kans zien om juist dáár aan te monsteren om ons geld te gaan verdienen. Onduidelijke verwachtingen en taakomschrijvingen die voor meer dan één uitleg vatbaar zijn, fulltimebanen die in 18 uur moeten worden gedaan, bazen die voortdurend niet thuis geven: wij KOPP’ers hebben er patent op.

Het werkt twee kanten op. Onbeheerde verantwoordelijkheden trekken ons dus aan als een magneet. En mensen die hun verantwoordelijkheden zelf niet willen nemen, voelen zich om die reden tot ons aangetrokken. Niks menselijks is hen vreemd, namelijk. Heel veel mensen vinden het fijn als een ander de rotklussen opknapt, en waarom zouden ze er niet van profiteren als die ander niet alleen niet klaagt, maar zelfs niets anders lijkt te verwachten?

We kunnen er alleen zelf verandering in brengen als we er last van hebben. Al wat ons te doen staat: het schrapen en knetteren, en de angst die dat met zich meebrengt, verdragen en er contact mee maken. En DAARNA eventueel de verantwoordelijkheid oprapen als we dat werkelijk willen.

Ben je KOPP en herken je je helemaal niet in deze schets?
Dan hoop ik dat je het me vergeeft dat ik generaliseer. Ik doe dat expres, om voor de hand liggende redenen. Natúúrlijk zijn er ook KOPP’ers die op een andere manier omgaan met onbeheerde verantwoordelijkheden. Als je grote zus vroeger de kastanjes voor je uit het vuur haalde, bijvoorbeeld. Dan heb je misschien de boodschap gekregen dat jij het toch allemaal niet kon. Ook van die boodschap kun je knap veel last hebben in je volwassen leven. En zo zijn er nog wel meer voorbeelden te bedenken. Wil je je verhaal kwijt hoe dat voor jou was? Dan nodig ik je uit om lid te worden van het forum!